Ders: 868-905 - İlk Türk İslam Devletleri

Yüklenme Tarihi: 04 Ağustos 2013 - 00:05

HEM ÖĞREN HEM ÇOCUĞUNA ÖĞRET
Aykut İlter AYkut Öğretmen
KARAHANLILAR: (840-1212)
Kurulduğu Yer: Orta Asya’da Tanrı dağlarının kuzey ve güneyinde kuruldu.
Kurucusu: Bilge Kül Kadir Han’dır.
Hükümdarları:
Bilge Kül Kadir Han
Satuk Buğra Han
Yusuf Kadir Han
Özellikleri:
* Satuk Buğra Han zamanında İslamiyeti resmen kabul ettiler. Satuk Buğra Han “Abdülkerim” adını aldı.
* Samanoğulları ve Gaznelilerle savaşlar yaptılar.
* En parlak dönemleri Yusuf Kadir Han zamanıdır.
Not: Karahanlılar, ilk Müslüman Türk devletidir.
Yıkılış Sebepleri:
Yusuf Kadir Han’ın ölmeden önce ülkesini çocukları arasında paylaştırması,
Çıkan karışıklıklar ve taht kavgaları,
Karahanlıların 1058’de Doğu ve Batı Karahanlılar olmak üzere ikiye ayrılmasıdır.
• Doğu Karahanlılar, Karahitaylar tarafından yıkıldı (1130).
• Batı Karahanlılar, Harzemşahlar tarafından 1212 de yıkıldı.

GAZNELİLER: (963-1178)
Kurulduğu Yer: Afganistan, Hindistan ve İran.
Kurucusu: Alp Tigin’dir.
Hükümdarları:
Alp Tigin,
Sultan Mahmut (Gazneli Mahmut)
Sultan Mesut
Özellikleri:
* Devletin en parlak dönemi Gazneli Mahmut zamanıdır. Bu dönemde devlet en geniş sınırlara ulaştı ve imparatorluk haline geldi.
* Gazneli Mahmut Hindistan’a 17 sefer yaparak burada islamiyetin yayılmasını sağladı.
* Büveyhoğullarından Irak’ın kuzey taraflarını aldı. Böylece Ganj ırmağından Irak’a kadar ulaşan büyük bir devlet kurmuş oldu.
* Abbasi halifeliğini Şii Büveyh oğullarının baskısından kurtardı.
* Selçuklularla savaştı ve onları yenilgiye uğrattı.
* Sultan Mahmut’un ölümü üzerine yerine Sultan Mesut geçti.
* Sultan Mesut da Hindistan’a seferler yaptı. Selçuklularla yaptığı Dandanakan Savaşında yenildi (1040).



Yıkılış Sebepleri:

Selçuklularla yapılan Dandanakan Savaşından sonra devletin zayıflamaya başlaması.
Ülkede iç karışıklıkların çıkması.
* Gazne Devleti, 1187 yılında Gurlular (Afgan Yerlileri) tarafından yıkıldı.
TOLUNOĞULLARI: (868-905)
Kurulduğu Yer: Mısır.
Kurucusu: Tolunoğlu Ahmet.
Not: Mısır’da kurulan ilk Türk devletidir.
Özellikleri:
* Mısır’da Türk kültürü yayıldı ve Mısır, Tolunoğulları tarafından imar edilerek zenginleştirildi.
* Suriye alındı.
Yıkılışı:
Tolunoğlu Ahmet’in ölümünden sonra oğulları zamanında iç karışıklıklar çıktı. Bu durumdan yararlanan Abbasiler, Tolunoğullarına son verdiler (905).
İHŞİTLER (AKŞİTLER): (935-969)
Kurulduğu Yer: Mısır.
Kurucusu: Ebubekir Muhammed.
Özellikleri:
* Mısır’da kurulan ikinci Türk devletidir.
* Suriye’yi aldılar ve ülke topraklarına kattılar.
Yıkılışı:
Fatimiler tarafından ortadan kaldırıldı.
BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ (1040-1157)
Kurulduğu Yer: Horasan.
Kurucusu: Tuğrul Bey.
* Selçuklular, Oğuzların Üçok kolunun Kınık boyundandır.
* Büyük Selçuklu Devleti’ne, bu boydan olan Selçuk Bey adını verdi.
* Selçuk Bey, Oğuzlar Devleti’nde subaşı iken, Oğuz Devleti’nin hükümdarı ile arasında çıkan anlaşmazlık yüzünden kendisine bağlı ordularla güneye inerek Seyhun ırmağı yakınlarındaki Cent şehrine yerleşti (930-935).
Hükümdarları:
Selçuk Bey
Arslan Yabgu
Tuğrul ve Çağrı Beyler
Alp Arslan
Melikşah
Sultan Sencer

Selçuk Bey:
* Cent şehrinde İslamiyet’i kabul etti.
* Bir çok Türk boyunu yönetimi altına aldı.
* Samanoğulları ile Karahanlılar arasındaki savaşta, daha güçsüz olan Samanoğullarına yardım etti. Karşılığında toprak aldı.
Arslan Yabgu:
* Selçuk Bey’in ölümünden sonra yerine oğlu Arslan Yabgu geçti.
* Selçukluların güçlenmesini istemeyen Gazneli Mahmut, Arslan Yabgu’yu tutuklattı.
Tuğrul ve Çağrı Beyler:
* Tuğrul ve Çağrı beyler, iki kardeş olarak toprakları parçalamadan aralarında iş bölümü yaparak ülkeyi idare ettiler.
* Gaznelilerle başarılı savaşlar yaptılar.
* Horasan’ın önemli şehirlerinden biri olan Nişabur’u aldılar (1038).
Dandanakan Savaşı (1040):
Selçuklular ile Gazneliler arasında yapıldı.
Sebepleri:
* Gazneliler’in Selçukluları Horasan’dan çıkarmak istemeleri.
* Selçukluların kendilerine yurt arayışı içinde olmaları.
Sonuçları:
• Gazneliler yenilgiye uğratıldı ve yıkılma sürecine girdi.
• Selçuklular büyük bir zafer kazandı. Horasan ve İran toprakları Selçukluların eline geçti.
• Büyük Selçuklu Devleti kuruldu (1040).
• Tuğrul Bey sultan ilan edildi. Devleti Çağrı Bey ile birlikte yönetti.
• Rey şehri alınarak başkent yapıldı.
• Selçukluların İslam dünyasındaki otoritesi arttı.
* Abbasi halifesinin, Şii Büveyhoğullarının baskılarına karşı Selçuklulardan yardım istemesi üzerine Tuğrul Bey, Bağdat Seferine çıkarak 1055 Abbasileri Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtardı. Böylece Türk-İslam dünyasının koruyuculuğu Selçukluların eline geçti. Bu olaydan sonra İslam Dünyasının dini lideri Abbasiler, siyasi lideri de Selçuklular oldu.
* Bizans üzerine sefere çıkılarak Doğu Anadolu’da başarılı savaşlar yapıldı. Bir çok şehir alındı (Erzurum, Kemah, Malatya, Sivas).
Pasinler Savaşı (1048):
* Selçuklular ile Bizanslılar arasında yapılı.
* Gürcüler Bizanslılara yardım etti.

Sebepleri:
Dandanakan Savaşı’ndan sonra Selçuklular’ın batı yönünde ilerlemeleri.
Bizanslıların, Türklerin Anadolu’ya girmelerini engellemek istemeleri.
Not: Pasinler (Hasankale) Savaşı, Selçuklular ile Bizanslılar arasında yapılan ilk savaştır.
Sonuçları:
Bizanslılar yenildi ve Selçukluları Resmen tanıdı.
Doğu Anadolu, Selçukluların denetimine girmeye başladı. Van’dan Trabzon’a kadar olan topraklar Selçuklular’ın eline geçti.
Gürcü Kralı Liparit, Selçuklulara esir düştü.
Alp Arslan (1063-1072):
* Önce iç işlerini düzeltti. Çıkan ayaklanmaları bastırdı.
* Bizans İmparatorluğuna savaş açıldı. Gürcistan, Ani Kalesi ve Kars alındı.
* Alp Arslan, komutanlarını Anadolu’nun fethi ile görevlendirdi. Türk akıncıları Akdeniz kıyılarına kadar ilerlediler.
Malazgirt Savaşı (26 Ağustos 1071):
Selçuklular ile Bizanslılar arasında yapıldı.
Sebebi:
Bizans’ın, Anadolu’ya yapılan Türk akınlarını önlemek, Doğu Anadolu’da gittikçe güçlenen Selçuklu egemenliğine karşı koymak istemesidir.
Gelişmesi:
• Savaş, Malazgirt ile Ahlat arasındaki Malazgirt ovasında başladı.
• Selçuklu kuvvetleri üçe bölündü.
• Alp Arslan sahte geri çekilme planı uygulayarak Bizans ordusunu merkezden ayırdı.
• Bu sırada Bizans ordusunda bulunan Peçenek ve Uzlar, Selçuklu tarafına geçtiler. Pusuya yatan Türk askerlerinin seri hücumu ile Bizans ordusu büyük bir yenilgiye uğradı.
• Ancak savaşın kazanılmasında ordunun manevi gücünün yüksek olması, iyi teşkilatlanması ve Alp Arslan gibi yetenekli, güçlü bir hükümdar tarafından yönetilmesinin de büyük katkısı vardır.
Sonuçlar:
Türkler büyük bir zafer kazandı.
Bizans İmparatoru Romen Diyojen esir düştü.

Yapılan Antlaşma Sonunda;
Doğu Anadolu’da ki bazı şehirler Türklere bırakıldı.
Bizanslılar her yıl vergi verecekti.
Alp Arslan, esir alınan askerleri serbest bıraktı.
Not: Malazgirt zaferi ile Anadolu’nun kapısı Türklere açıldı. Türkler Anadolu’ya yerleşmeye başladı.
* Alp Arslan, Batı Karahanlılar üzerine çıkacağı bir sefer sırasında öldürüldü.
Melikşah (1072-1092):
Ege Denizine ve boğazlara kadar bütün Anadolu alındı.
Suriye, Filistin ve Arabistan alındı.
Devletin sınırları; doğuda Tanrı dağları ve Seyhun ırmağından batıda Akdeniz kıyılarına, kuzeyde Kafkas dağlarından güneyde Basra körfezine kadar genişletildi.
Vezir Nizamülmülk’ün koduğu kanun ve metotlarla devlet işleri çok düzenli olarak yürütüldü.
Güçlü bir ordu ile, çıkan ayaklanmalar hemen bastırıldı.
Başkent, Rey’den İsfahan’a taşındı.
Selçukluların en parlak dönemidir.
Melikşah’ın ölümünden sonra oğulları arsında taht kavgaları başladı ve ülkede ayaklanmalar çıktı.
Sultan Sencer (1118-1157):
Merv şehri başkent yapıldı.
Gaznelilerden Gazne şehri, Karahanlılardan Maveraünnehir alındı.
Karahitaylılarla yapılan Katvan Savaşı’nda Selçuklular yenilgiye uğradı (1141). Maveraünnehir elden çıktı.
Bundan sonra ayaklanan Oğuzlar üzerine gidildi. Fakat Sultan Sencer esir düştü. Bir süre sonra 1157’de öldü.
Sultan Sencer’in ölümüyle Büyük Selçuklu Devleti yıkıldı (1157).
Büyük Selçuklu Devleti’nin Yıkılma Sebepleri:
Ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaştırılması ve taht kavgaları,
Atabeylerin, merkezi otoritenin zayıflamasıyla bağımsızlıklarını ilan etmeleri,
Haçlı Seferlerinin meydana getirdiği sarsıntılar,
Türkmenlerin küstürülmesi,
Abbasilerin, eski güçlerine kovuşmak için Selçuklular aleyhine çalışmalarıdır.
Katvan Savaşı’nın yıkıcı etkisi,
Batınilerin çalışmalarıdır.
Büyük Selçuklu Devleti’nin Yıkılmasından Sonra Kurulan Devletler
1. Suriye Selçukluları
2. Horasan Selçukluları
3. Kirman Selçukluları
4. Irak Selçukluları
5. Anadolu Selçukluları
HARZEMŞAHLAR (1097-1231):
Kurulduğu Yer: Aral gölüne dökülen Ceyhun ırmağı deltasıyla, buranın güneyindeki yerlerde kuruldu (Harezm).
Kurucusu: İl Arslan.
Özellikleri:
Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah’ın komutanlarından Anuş Tigin, Harzem valiliğine atandı.
Anuş Tigin’in ölümünden sonra oğlu Kutbeddin Muhammed, harzemşah unvanı ile buraya gönderildi. Kutbeddin Muhammed otuz yıl başarı ile Harzem’i yönetti.
Daha sonra Atsız, ardından İl Arslan başa geçti.
Büyük Selçuklu Devleti’nin parçalanmasıyla İl Arslan zamanında Harzemşahlar bağımsız oldular.
Alaeddin Tekiş, Horasan ve İsfehan taraflarını aldı. Alaeddin Tekiş, Harzemşahlarının en tanınmış hükümdarıdır.
Alaeddin Muhammed, İran’ı ve Maveraünnehiri aldı. Böylece Seyhun ırmağından Dicle’ye kadar uzanan bir Türk devleti kurulmuş oldu.
Yıkılışı:
1220 yılında Moğolların saldırısına uğradılar ve yenildiler.
Celalettin Harzemşah, Moğollarla yaptığı savaşlarda başarı sağlayamadı. Öldürülmesi üzerine Moğollar tarafından yıkıldı (1231).
MOĞOL DEVLETİ(1196-1227)
Kurulduğu yer:Moğolistan da kuruldu.
Kurucusu: Cengiz Han’dır.
Başkenti: Karakum’dur.
Özellikleri
* Cengiz Han; güçlü ve disiplinli bir ordu kurdu. Çin’i on yıl süren savaşlardan sonra egemenliği altına aldı.
* Karhitaylar ve Harzemşahlar Devleti’ni yıktı. Kıpçak ülkelerini ve İran’ın büyük bir bölümünü aldı.
* Rusya içlerine ilerlediği sırada öldü.

Yıkılışı:
* Cengiz Han’dan sonra başa geçen Moğol hükümdarları, bu çok büyük devletin bütünlüğünü koruyamadılar. İmparatorluk dört ayrı devlete ayrıldı.
* Bunlar;
1- Kubilay Hanlığı, (Çin)
2-Altın Orda Devleti, (Karadeniz’in Kuzeyi)
3- Çağatay Devleti, (Türkistan)
4- İlhanlılar Devleti, (İran)dır.
* Bu devletler, XIV. Yüzyılın sonlarına doğru yıkıldılar.
* Kubilay Hanlığı hariç diğerleri XIV.yüzyılın başından itibaren İslamiyet’i kabul edip Türkleştiler.
ALTIN ORDA DEVLETİ(1227-1502)
Kurulduğu yer: Hazar gölü ile Karadeniz’in kuzeyi
Kurucusu: Cengiz Hanın torunu Batu Han’dır.
Başkenti: Saray Şehri’dir.
Özellikleri
* Batu Han, İtil Bulgarlarını ve Kıpçakları yönetimi altına alarak devleti kurdu. Devletin Sınırlarını doğuda Aral gölünde Batı da Macaristan içlerine kadar genişletti.
* 1275’te hükümdar olan Berke Han, İslam dinini kabul etti.
* İlhanlı Devleti ile savaştılar.
* Rusları vergiye bağladılar.
Yıkılışı:
* XIV. Yüzyılın ikinci yarısında iç karışıklıklar çıktı. Devlet zayıf düştü ve parçalandı. Timur’un yaptığı seferler sonucunda dörde ayrıldı.
Bunlar:
1. Sibirya Hanlığı,
2. Hacı Tahran Hanlığı,
3. Kazan Hanlığı,
4. Kırım Hanlığı.
* Kırım Hanı Mengli Giray 1502’de Altın Orda Devleti’ne son verdi.
Türk İslam Devletleri

1) Tolunoğulları (868-905)
Mısırda kurulan ilk bağımsız Türk-islam Devletidir. Devletin kurucusu Ahmet bin Tolundur (Tolunoğlu Ahmed). Abbasilerin Mısır valisi olan Ahmet 868 yılında bağımsızlığını ilan etti. Suriye, Filistin ve Bingaziyi ele geçirerek devletini güçlü bir duruma getirdi. 884 yılında ölümüyle yerine oğlu Humâraveyh geçti. Humâreveyhten sonra Ceyş, Harun ve Zeyban işbaşına gelen hükümdarlardır. iç karışıklardan yararlanan
Abbasiler merkezi Fustata girerek 905 yılında Tolunoğulları devletine son verdiler.

2) İhşidiler (935-969)
Mısırda kurulan ikinci Türk devletidir. ihşid unvanı devletin kurucusu Muhammed Ebu Bekire Abbasi Halifesi tarafından verilmiştir (Ihşid: Melikler-Meliki) Muhammed Mısırda vali iken bağımsızlığını ilan ederek ihşidiler devletini kurdu. Onun zamanında ordu güçlendirilerek Suriye, Filistin ve Hicaz ele geçirildi. Unucur (onuygur), Ali, Kafur ve Ahmet ihşidiler devletinin hükümdarlarındandır. 969 yılında Fatımiler bu devlete son verdiler.

3) Karahanlılar (840-1212)
İlk Müslüman Türk devleti olarak kabul edilen Karahanlılar Devletini Karluk, Yağma ve Çiğil Türkleri kurmuşlardır. ilk hükümdarları Bilge Kül Kadır Handır. Başkentleri Balasagundur. Karahanlıların en önemli dönemi 934 yılında başa geçen Abdülkerim Satuk Buğra Han zamanıdır. Bu hükümdarın Müslümanlığı kabul
etmesiyle, devlete bağlı Türkler arasında islamiyet yayılmaya başladı. Böylece ilk Türk-islam devletinin kurucusu oldu. Buğrahan Ali, Nasr Ali ilig Han, Yusuf Kadır han Karahanlı hükümdarlarından bazılarıdır. Nasr Ali ilig Han döneminde Karahanlılar Gaznelilerle birlikte Samanoğulları Devletine tamamen son verdiler ve topraklarını paylaştılar. Karahanlılar Gaznelilerle yaptıkları mücadelede başarılı olamadılar. Yusuf Kadır
Hanın ölümünden sonra oğulları arasında çıkan taht kavgalarından dolayı devlet doğu ve batı olarak ikiye ayrılmıştır. Doğu Karahanlılar ; Balasagun, Talas, Kaşgar, Tuzkent, Yarkent ve Hotan bölgelerine hakim olmuşlardır. Bu devlet önce Selçuklulara bağlandı sonra da Karahıtaylar tarafından ortadan kaldırıldı (1211). Merkezi Semerkant olan Batı Karahanlılar Maveraünnehir ve Fergana bölgelerine hakim olmuşlardır. Bir süre Karahıtaylara bağlı yaşadılar. 1212de de Harizmşahlar tarafından yıkıldılar.

4) Gazneliler (963-1187)
Devletin kurucusu Alp Tigin Samanoğullarının hizmetinde bulunmuş ve Horasan valiliği yapmıştır. Afganistandaki Gazne şehrine gelerek Gazneliler Devletini kurmuştur (963). Sebük Tekinin hükümdarlığı zamanında Toharistan ve Belucistan alınarak Hindistana inildi. Sebük Tekin ölünce yerine geçen oğlu ismailin hükümdarlığını büyük oğlu Mahmut tanımadı. 998 yılında hükümdar olan Sultan Mahmud zamanı (998-1030) Gaznelilerin en parlak dönemidir. 1001-1027 yılları arasında Hindistana 17 sefer düzenlendi ve bu bölgede islamiyetin yayılması sağlandı. Sultan Mahmut 1030 yılında ölünce yerine oğlu Mesud geçti. Bu dönemde Selçuklularla yapılan Dandanakan Savaşı (1040) devletin zayışamasına sebep oldu. 1041 yılında Sultan Mesutun öldürülmesinden sonra devlet iç karışıklıklara sürüklendi. (Muhammet, Mevdut, ibrahim hükümdarlık yapan isimlerden bazılarıdır). Hüsrev fiah zamanında devletin merkezi Gazneden Lahor şehrine nakledildi. Son hükümdar Hüsrev Melikin Gurlular tarafından tutsak edilmesiyle Gazneliler devleti son buldu
(1187)

5) Büyük Selçuklular ve Bağlı Devletler
Büyük Selçuklu Devletini kuranlar Oğuzlardır. Bu devlet, adını Selçuk Beyden aldı. Selçuk Bey Oğuzların üçok kolunun Kınık boyundandır. Selçuk Bey Oğuz Yabgu Devletinde subaşı görevinde bulunmuştur. Yabguyla arası açılan Selçuk Bey Cend şehrine yerleşti. Burada Müslümanlığı kabul etti. Selçuk Beyin torunları olan Tuğrul ve Çağrı beyler Gazneli Mesud zamanında Nişabura girerek bağımsızlıklarını ilan
ettiler (1037). Gaznelilere karşı kazandıkları Dandanakan Zaferi ile (1040) Selçuklu Devletini kurdular. Tuğrul Bey Sultan oldu. Çağrı Bey orduların başına geçti. Dandanakan Zaferiyle islam dünyasında siyasi hakimiyet Selçuklulara geçmiştir. 1043 yılında Tuğrul bey başkenti Nişaburdan Reye taşıdı. 1048 yılında Bizansla yapılan Pasinler Savaşını Selçuklular kazandı (Bizansla yapılan ilk savaş). 1055 yılında Abbasi Halifesinin daveti üzerine Bağdata girerek onu, fiii Büveyhoğullarının baskısından kurtardı. Halife Tuğrul Beye Doğunun ve Batının Sultanı unvanını verdi. Böylece Selçukluların lider ve koruyucusu konumuna yükseldiler. 1057 yılında Tuğrul Bey Büveyhoğullarını tamamen ortadan kaldırdı. 1063 yılında Tuğrul Beyin ölümüyle yerine Çağrı Beyin oğlu Süleyman Beyin geçmesine karşı çıkan Çağrı Beyin diğer oğlu Alp Arslan 1064 yılında tahtı ele geçirdi. Sultan Alp Arslan zamanında bütün Azerbaycan, Kuzey Irak ve Suriye birer Türk yurdu haline geldi. 1071de Malazgirtte Bizansla yapılan savaşta Bizans mağlup edildi ve Anadolu kapıları Türklere açıldı. Melikşah zamanı (1072-1092) Selçuklu Devletinin en parlak zamanıdır. En geniş sınırlara bu zamanda ulaşıldı (Harita 5.5). Karahanlılar ve Gazneliler Selçuklulara tabi hale getirildi. Anadoluda Adalar Denizi ve Boğaziçine kadar olan yerler fethedildi. Melikşahın ölümünden Sultan Sencerin başa geçmesine kadar olan dönem Fetret Devri olarak bilinir. Bu dönemde Melikşahın oğulları; Berkyaruk, Mehmet Tapar, Mahmut ve Sencer arasında taht kavgaları yaşandı. Selçuklu Devletinin son büyük Sultanı Sencerdir. Sencerin 1141 Katvan Savaşında Karahıtaylara yenilmesi devletin zayışadığını açığa çıkardı. Sencer kendi soydaşları Oğuzlar üzerine fazla varınca, onlara esir düştü (1153).

Kurtuluşundan yedi ay kadar sonra öldü (1157). Büyük Selçuklu Devletide fiilen sona erdi. Fakat Selçuklu ailesinden olanların kurduğu devletler yaşamaya devam etti.

Bunların en önemlileri şunlardır.

* Horasanda kurulan HORASAN SELÇUKLULARI; Devletin başkenti Hemedandı. Harizmşahlar tarafından ortadan kaldırıldı.

* İranda kurulan KiRMAN SELÇUKLULARI; Alp Arslanın yeğeni Kavund tarafından kuruldu. Oğuz saldırıları ve taht kavgalarıyla yıkıldı (1187).

* Suriyede kurulan SURiYE SELÇUKLULARI; 1069 yılında bugünkü Suriye, israil ve Ürdün toprakları üzerinde Atsız ve fiöklü beyler tarafından kuruldu.


Bu devletlerden başka Selçuklu ailesinden olmayan vali ve komutanlar da bağımsız devletler kurdular. Bunlara Atabeylikler adı verildi. Atabeyler, Selçuklu şehzadelerini eğiten, onların iyi bir devlet adamı ve komutan olmalarına yardımcı olan bilgili kişilerdi.
Atabeyliklerin başlıcaları şunlardır;
* Musul ve Halepte ZENGiLER
* iranın Fars bölgesinde SALGURLULAR
* fiam ve çevresinde BÖRiO/ULLARI
* Azerbaycanda iLDENiZLiLER

6) Harizmşahlar (Harizm fiahlar) (1097 - 1231)
Ceyhun ırmağının Aral gölüne döküldüğü delta bölgesine Harzem, bu bölgeye hakim olanlara Harizmşah denilmiştir. Harizmşahların atası Anuş Tigin Harzem valisi idi. Torunu Atsız Selçuklulara karşı bağımsızlık mücadelesinde bulunduysa da başarılı olamadı. Buna rağmen Atsız Harizmşahlar Devletinin kurucusu kabul edilmektedir. Atsızın oğlu il-Arslan zamanında Büyük Selçuklu Devleti yıkılınca (1157) Harizmşahlar bağımsız bir devlet oldular. Alâeddin Tekiş, Harizmşahların en güçlü hükümdarı oldu. Onun oğlu Alâeddin Muhammed döneminde Cengiz Han başkent Gürgenç dahil bütün Harezm şehirlerini aldı (1220). Muhammedin oğlu Celâleddin Harizmşah Tebrizi başkent yaptı. Türkiye Selçuklularına ait Ahlatı alması üzerine Türkiye Selçuklu Sultanı I. Alaeddin keykubat, Yassıçemen Savaşında (1230) Harizmşahları bozguna uğrattı. 1231 yılında Celâleddin Harzemşahın öldürülmesiyle bu devlet sona erdi.

7) Eyyûbiler (1174-1250)
Eyyûbiler, Mısırda Selâhaddin Eyyubî tarafından kurulan bir Türk devletidir. Selâhaddin Eyyûbî kısa zamanda Suriye ve Irakın kuzeyini ele geçirdi. Ününü Haçlılara karşı yürüttüğü mücadelen almıştır. Kudüs kralını Hıttin Savaşında yenerek (1187) Kudüsü ele geçirdi. Kudüsün Müslümanların eline geçmesi III. Haçlı Seferine sebep oldu. Selahaddin Eyyûbî, Nilden, Fırata kadar olan yerleri Türk egemenliği altında birleştirdi. Haçlıların bu bölgelere yerleşmelerine engel oldu. Selâhaddin Eyyûbi ölünce, iç çekişmeler yüzünden devlet zayışadı. Son Eyyûbi Sultanı Turan fiah Eyyûbi ordusundaki Türk Memlûk askerleri tarafından öldürüldü. Böylece Eyyûbi devleti sona erdi (1250)

8) Memlûkler (1250-1517)
Eyyûbilerden sonra Mısırda kurulan bir Türk devletidir. Bu devletin kurucusu Eyyûbi ordusunda komutan olan Aybektir. Memlûk Devleti iki ana bölümde incelenir. 1250-1382 yılları arasında Türk Memlûkleri, 1382-1517 yılları arasında da Çerkez Memlûkleri (Burci Memlûkler). Memlûkler, Mısır ve Suriye yi yönetimleri altına aldıktan sonra iranda ilhanlılar Devletini kurmuş olan Moğallarla ve Suriyedeki Haçlılarla savaştılar. Ayn-ı Calut Savaşında (1260) Moğollara ağır bir darbe indirerek Mısırı Moğal istilasından kurtardılar. Sultan Baybars Mısırda Abbasi halifeliğini yeniden canlandırdı. Anadolu Selçuklu Devletini Moğol baskısından kurtarmak için Anadoluya sefer yaptı. Moğolları Elbistan Savaşında bozguna uğrattı. Haçlılarla savaştı. Ondan sonraki hükümdarlar tarafından Haçlılar bütünüyle Suriyeden çıkartıldı. Memlûklerin Anadoluda yayılma siyaseti onları Osmanlılarla karşı karşıya getirdi. II. Bayezid zamanında Memlûklerle Osmanlılar arasında savaşlar oldu. Yavuz Sultan Selim, Memlûk ordusunu 1516 da Mercidabık, 1517de Reydaniye (Ridaniye) savaşlarıyla yenilgiye uğrattı. Böylece Memlûk Devleti yıkıldı ve toprakları Osmanlı
ülkesine katıldı.
A. İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ
Doğu -batı ticareti çağlar boyu önemini korudu. Çinliler, Göktürk Devleti'nin yıkılması ile Türkistan'ı ele geçirmek istediler. Bu durum üzerine Abbasilerin Horasan valisi, bir Arap ordusunu Türkistan'a gönderdi. Çin ve Arap kuvvetleri, Talas ırmağı kıyısında karşılaştılar. Talas Savaşı, Arapların üstünlüğü ile sona erdi. Çinlilerin boşalttığı bölgeler, Türklerin eline geçti. Böylece Türk -Arap ilişkileri başlamış oldu. İslamiyet, Türkler arasında yayılmaya başladı.



1. Karahanlılar

Uygurların yıkılması ile Karluklar, Çiğil ve Yağma Türkleri ile birleşerek Karahanlılar Devleti'ni kurdular (840). Karahanlılar doğu ve batı olmak üzere iki teşkilat halinde yönetiliyordu. Batıyı yöneten Satuk Buğra Han, İslamiyeti kabul etti. Oğlu zamanında ülkenin doğu kanadı ortadan kaldırıldı. Karahanlı Devleti, 960 yılından itibaren Müslüman bir Türk devleti haline geldi.

Karahanlılar, iç karışıklıklar sonunda doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı. Doğu Karahanlılar Karahıtaylılar tarafından ortadan kaldırıldı (1211 ). Batı Karahanlılar ise Harzemşahlar tarafından yıkıldı (1212).



2. Gazneliler

Alp Tigin Saman oğulları Devleti'nde hassa komutanı idi. Horasan'a vali olarak atandı. Bu görevden alınması üzerine Gazne'ye gitti. Yerli hanedanı devirerek bağımsız bir beylik kurdu. Başlangıçta Saman oğullarına bağlı olarak yaşadılar. Bu devletin yıkılmasından sonra bağımsız oldular. Ceyhun'a kadar uzanan topraklar, Gaznelilerin eline geçti.

Gaznelilerin en parlak dönemi sultan Mahmut devridir. Oğlu Mesut döneminde Selçuklular, Horasan'a girdiler. Sultan Mesut, büyük bir ordu ile Horasan'a girdi. İki ordu Dandanakan'da karşılaştı. Savaş, Selçukluların galibiyeti ile sona erdi. Sultan Mesut, Hindistan'a doğru çekildi. Sultan Mesut'tan sonra tahta çıkan hükümdarlar, ülke bütünlüğünü koruyamadılar.



3. Tolunoğulları

Tolunoğlu Ahmet, Abbasiler döneminde Mısır'a vali olarak atandı. Bir süre sonra bağımsızlığını ilan etti (868). Filistin, Suriye ve Kuzey Irak hakimiyet altına alındı. Oğulları zamanında devlet, eski gücünü kaybetti. Abbasiler, Mısır'ı ele geçirerek Tolunoğulları Devleti'ne son verdiler (905).



4. Akşitler

Fergane Bölgesi'nden boy beyi olan Toğaç, Abbasi Devleti'nin hizmetine girdi. Oğlu Mehmet, Mısır'a vali olarak atandı. Bir süre sonra bağımsızlığını ilan etti (935). Suriye ve Hicaz bölgesini ele geçirdi. Oğulları döneminde iç karışıklıklar başladı. Fatımiler, Mısır'ı işgal ederek bu devlete son verdiler (969).



5. Büyük Selçuklu Devleti

Dukak Bey, Kınık boyunun beyi idi. Aynı zamanda Oğuz Devleti'nde subaşı (ordu komutanı) olarak görev yapıyordu. Oğuz yabgusu ile araları açıldı. Oğuz beylerinin araya girmesi ile barıştılar. Ölümü üzerine yerine Selçuk Bey geçti. Selçuk Bey, Yabğudan çekindiği için kendine bağlı kuvvetlerle, Cend şehrine çekildi. Bir süre sonra İslamiyeti kabul etti.

Karahanlılara karşı Sâmânoğulları na yardım etti. Sâmânoğulları hükümdarı bu yardıma karşılık Buhara ve Semerkant arasını yurt olarak verdi. Selçuk Bey'in ölümü üzerine Selçukluların başına Aslan Bey, yabgu oldu (1009).

Selçuklular, Karahanlı ve Gazne devletleri için büyük bir tehlike haline geldiler. Gazne sultanı Mahmut, Aslan yabguyu yanına çağırdı. Yakalatarak hapsetti (1 032).



Tuğrul ve Çağrı Beyler : Oğuzlar, Horasan'a girmeye başladılar. Gazne sultanı Mesut, Büyük bir ordu ile Horasan'a girdi. Dandanakan Savaşı, Selçukluların üstünlüğü ile sona erdi (1040).

Dandanakan Savaşı'ndan sonra Tuğrul Bey , sultan unvanı ile devletin başına getirildi. Böylece Büyük Selçuklu Devleti, kurulmuş oldu. Tuğrul Bey , Nişapur'da devlet düzenini kurduktan sonra seferlere başladı. Rey'in alınması ile hükümet merkezi Nişapur’dan Rey'e taşındı. Doğuda Tabaristan ve Gürcan bölgeleri ele geçirildi. İran’ın tamamı fethedildi. Anadolu'ya akınlar düzenlenmeye başlandı.



Alp Arslan Dönemi : İlk seferini Anadolu ve Kafkaslar üzerine düzenledi. Bizans imparatoru, büyük bir ordu ile Anadolu'ya geçti. İki ordu Malazgirt'te karşılaştı. Savaş, Türklerin galibiyeti ile sona erdi. Anadolu kapıları Türklere açıldı. Alp Arslan yanındaki komutanlarını Anadolu'nun fethi ile görevlendirdi.



Melik şah Dönemi : İlk seferini Toharistan üzerine düzenledi. Gazneliler, barış istedi. Doğunun güvenliği sağlandıktan sonra kuzeye yöneldi. Karahanlılar mağlup edildi (1074). Sultan Melik şah daha sonra batıya yöneldi. Türkmen boylarını itaat altına aldı.



Sultan Sancar Dönemi : Melikşah'ın ölümü ile taht kavgaları başladı. Bundan yararlanan Fatımiler Kudüs ve Filistin'i, Haçlılar Antakya'yı ele geçirdiler. Sultan Sancar'ın tahta çıkması ile iç karışıklıklar sona erdi. Gazneliler yenilgiye uğratıldı. Karahanlılar ve Gurlular hakimiyet altına alındı. Karahanlılarla yapılan Katvan Savaşı'nda sultan Sancar yenilgiye uğradı ( 1141 ) .

Sultan Sancar, Oğuz isyanını bastırırken esir düştü. Kurtulduktan kısa bir süre sonra öldü. Sultanın Ölümü ile Büyük Selçuklu Devleti parçalandı. Ülke toprakları üzerinde Anadolu, Kirman, Suriye ve Irak Selçuklu Sultanlıkları ile Zengiler, Böriler, Beğ Teğinliler , İldeniz oğulları ve Salgurlular gibi atabeylikler kuruldu.



Beylikler Dönemi
XIII. yüzyılın sonlarına doğru uçlardaki Türkmen boyları teşkilatlanmaya başladılar. İlhanlı Devleti'nin yıkılması ile Anadolu üzerindeki Moğol baskısı sona erdi. Bundan yararlanan Türkmen beyleri bağımsızlıklarını ilan ettiler. Anadolu'da birçok Türk beyliği ortaya çıktı.

Osman oğulları, Karaman oğulları, Germiyan oğulları, Karesi oğulları Hamit oğulları, Menteşe oğulları, Candaroğulları, Aydın oğulları, Saruhanoğulları, Ramazan oğulları, Dulkadiroğulları, Eretna ve Kadı Burhaneddin beylikleri başlıcalarıdır.





Selçuklularda Kültür Ve Medeniyet
Ordu Teşkilatı : Selçuklu ordusuna Emir-ül ümera veya beylerbeyi komuta ederdi. Ordu : Hassa birlikleri, ıkta askerleri, uç kuvvetleri ve bağlı beyliklerin kuvvetlerinden ibaretti.



Türk Denizciliği : İlk Türk denizcisi Çaka Bey'dir. İzmir’de kendi adıyla bir beylik kurdu. Bizans'ta esir iken kazandığı deneyimler sayesinde güçlü bir donanma meydana getirdi (1081). Ege adalarını hakimiyet altına aldı. Bizans donanmasını yenilgiye uğrattı. 1. Kılıç Arslan tarafından öldürüldü.



Türkiye Selçuklu Devleti zamanında kıyılar Bizans, Ermeni, Rum ve Latin kralların hakimiyeti altında idi. 1. İzzeddin Keykavus Sinop’u, 1. Alaaddin Keykubat Alanya'yı ele geçirdi. Buralarda tersaneler kuruldu. 1. Alaaddin Keykubat döneminde ilk deniz aşırı sefere çıkıldı. Kırım'da Sudak alındı.

Beylikler döneminde kıyılar ele geçirildi. Kurulan donanma ile Ege, Karadeniz ve Akdeniz'de fetih hareketleri başladı. Bizans ve Haçlılarla mücadele edildi. Aydın oğlu Umur Bey, donanması ile Ege denizine hakim oldu. Başarıları üzerine bir Haçlı donanması hazırladı. Donanması yok edilen Umur Bey'in denizlerdeki etkinliği sona erdi.

Menteşe oğulları, Hamit oğulları, Saruhanoğulları ve Karesi oğulları Ege denizinde; Candaroğulları, İsfendiyar oğulları ve Pervane oğulları Karadeniz'de faaliyette bulundular.



Ekonomik Hayat : Ülke topraklarının mülkiyeti devlete aitti. Bu nedenle çiftçi elde ettiği ürün üzerinden devlete öşür vergisi öderdi. Devlet, tarımın gelişmesi için gerekli her türlü önlemi almıştı.

Sultanlar. ticaretin gelişmesi için her türlü tedbiri aldılar. Kervanlardan toplanan vergiler önemli bir gelir kaynağı idi. Malları zarara uğrayan tüccarların mallarının bedeli devlet tarafından karşılandı. Kervan yolları üzerine, kervansaraylar yapıldı. Tüccarlar, ücret ödemeden buralardan yararlandılar. Şehirlerde satılan malların cinsine göre pazarlar oluşturuldu. Bu önlemler sayesinde ülke ekonomisi oldukça ileri bir düzeye ulaştı.



Fikir Hayatı : XI,. yüzyılın ikinci yarısından itibaren önemli gelişmeler oldu. Bunda doğudan gelen ilim ve sanat adamlarının etkisi büyük oldu. Sultanlar fikir hayatının gelişmesinde önemli roller oynadılar. II. Kılıç Arslan'dan itibaren Anadolu'nun birçok yerinde medreseler açıldı. Medreseler, ilim ve eğitim merkezleri haline getirildi. Medreselerde eğitim parasızdı. Öğrencilerin ihtiyaçları ve müderrislerin maaşları vakıflar tarafından karşılanırdı.

Edebiyat, divan, halk ve tasavvuf edebiyatı olarak gelişti. Halk edebiyatında Yunus Emre, divan edebiyatında Hoca Dehhani, tasavvuf edebiyatında Mevlana önemli eserler yarattılar.





B. İLK TÜRK- İSLAM DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET


Devlet Yönetimi : Hükümdarlar, Tanrı'nın yeryüzündeki temsilcileri durumunda idi. Töre ve yasalara aykırı olmamak koşulu ile uygulamada mutlak hakimdi. Ülke, hanedanının ortak malı sayılır ve hanedan üyeleri tarafından sultana bağlı olarak ortaklaşa yönetilirdi. Taht kavgaları bu sistemin bir sonucudur. Hükümdarların yasama, yürütme ve yargı yetkileri vardı. Orduya komuta etmek, halkın huzur ve refahını sağlamak, sorumlulukları arasında idi. Karahanlılarda hükümdara han, Gaznelilerde sultan adı verilirdi. Selçuklular da önce yabgu daha sonra sultan ünvanı kullanıldı.

Devletin idari , mali ve askeri her türlü işleri, Divan adı verilen kurulda görüşülürdü. Gazneliler, divan teşkilatını Abbasilerden örnek aldılar. Selçuklularda ilk divan teşkilatı, Melikşah döneminde Nizam-ül Mülk tarafından kuruldu.

Ülke, eyalet adı verilen idari birimlere ayrılmıştı. Bunların başında hanedana mensup kişiler (melikler) bulunurdu. Meliklerin genç ve tecrübesiz olmaları halinde yanlarına Türkmen beyi (atabey) verilirdi.







Hukuk : Türk -İslam devletlerinde hukuk, şerli ve örfi hukuk olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Adli işler, kadılar tarafından yürütülürdü. Kadılar, vakıfların yönetiminden de sorumluydu. Örfi yargı sisteminde bir yüksek mahkeme vardı. Bu mahkemenin başı emir-i dad idi. Askeri davalar ise kazasker tarafından görülürdü.



Ordu : Karahanlı ordusu, boy kuvvetlerinden meydana gelmiştir. Gazne ve Selçuklularda ise daimi bir ordu oluşturuldu. Gulamhane adı verilen kışlalarda köle çocuklar, özel olarak eğitilirdi. Bunların tamamı altı olup, hükümdara bağlı özel kuvvetlerdir. Hassa adı verilen bu birliklerin masrafları, devlet tarafından karşılanırdı.

Ordunun diğer bir bölümünü ise ıkta askerleri oluşturuyordu. Bunların tamamı atlı olup, masrafları ıkta sahipleri tarafından karşılanıyordu. Melik ve emirlerin kuvvetleri, uçlardaki Türkmen kuvvetleri ile bağlı devletlerin askerleri savaş zamanı orduya katılırdı.



Bilim ve Sanat : Türk hükümdarları alimleri korudular. İlim, edebiyat ve sanatın hamisi olarak büyük hizmetler yaptılar. Ülkeyi; cami, medrese. kütüphane, hastane, imaret ve kervansaraylarla d9nattılar, Bunlara bağlı vakıflar kurarak varlıklarının devamını sağladılar. Selçuklularda ilk medrese, Tuğrul bey zamanında Nişapur'da açıldı. Alp Arslan döneminde medreseler devlet himayesi altına alındı. Nizam-ül Mülk'ün gayreti ile nizamiye medresesi kuruldu (1067). Daha sonra nizamiye medreseleri birçok ilde açıldı. Bu medreselerde İslami bilenlerin yanında müspet bilimlerde okutuldu.

Farabi, Buruni, İbni Sina, Ömer Hayyam, Harezmi, Abdullah Barani, gibi değerli bilim adamları yetişti. Kaşgarlı Mahmut'un Divan-ı Lügat-İt Türk, Yusuf Has Hacip'in Kutatgu Bilig ve Firdevsi'nin Şehnamesi başlıca eserlerdir.



6. Orta Asya ve Yakın Doğu'da Kurulan Diğer Devletler



Fatımiler : İsmailiye mezhebinden Ubeydullah, Tunus'ta Şii Fatımi Devleti'ni kurdu (909). Mısır ele geçirilerek Akşit (İhşit) Devleti'ne son verildi. Filistin, Suriye ve Hicaz bölgeleri alındı. Böylece en geniş sınırlara ulaşıldı. İç karışıklıklar sonunda Fatımi hakimiyeti sona erdi (1171 ). Fatımiler, Batini inançlarını yaymak ve hakim kılmak için mücadele ettiler. Batini inançlarını yaymak ve hakim kılmak için mücadele ettiler. Batini faaliyetleri hızlandı. Suriye ve İran’a yayıldı.



Eyyubiler : Fatımiler, Musul atabeyinden yardım istediler. Mısır'a gelen Selehattin Eyyubi, yönetimi ele geçirdi Kendi adıyla anılan Eyyubi Devleti'ni kurdu. Filistin ve Kudüs'ü Haçlılardan aldı. Ölümünden sonra iç karışıklıklar ve taht kavgaları başladı. Eyyubi ordusundaki Türk Memluk askerlerinin komutanı Aybey , Eyyubi Devleti'ni yıktı (1250).



Memluklar : Aybey tarafından Memluk (Kölemen) Devleti kuruldu Memluk sultanları, kölemen komutanlar arasından seçilirdi. Bu nedenle tahta hep güçlü kişiler geçmiştir. Memluklar, Moğolları Ayn-ı Calud'da yenilgiye uğrattılar, Sultan Baybars, Anadolu'ya giderek adına hutbe okuttu. Beklediği desteği alamadığı için ülkesine geri döndü (1277). Memluklar , Suriye ve Filistin bölgelerini ele geçirdiler. Malatya'ya kadar uzanan bölgeler, hakimiyet altına alındı. Memluk Devleti, Osmanlı hükümdarı Yavuz Sultan Selim tarafından yıkıldı (1517).



Harzemşahlar : Harzem bölgesine atanan valiler Harzemşahlar adıyla anılırdı. Selçuklu Devleti'nin yıkılması ile Harzemşahlar bağımsız hareket etmeye başladılar (1141). Maveraünnehir hakimiyet altına alındı.

Cengiz Han, Harzemşahlar ülkesini ele geçirdi (1220). Moğolların önünden kaçan Celaleddin Harezmşah, Azerbaycan'a çekildi. Yassı Çemen'de Türkiye Selçuklu sultanına yenildiler. Ordusunu kaybeden Celaleddin Harezmşah, Elcezire'de öldü. Böylece Harzemşahlar Devleti yıkılmış oldu (1231).



Moğollar : Kırgız Devleti'nin yıkılması ile Orta Asya'da Moğol hakimiyeti başladı. Cengiz Han zamanında büyük bir devlet haline geldiler. Uygur ve Karluklar itaat altına alındı. Karahıtay Devleti ortadan kaldırıldı. Komutanları Iran, Azerbaycan ve Anadolu'yu alırken, Cengiz Han Maveraünnehir, Horasan ve İndus dolaylarını hakimiyet altına aldı

Cengiz Han'ın ölümü ile Moğol Devleti parçalandı. Ülke toprakları üzerinde Kubilay , Çağatay , Altın Orda ve İlhanlı hanlıkları ortaya çıktı (1227).



Timur Devleti : Çağatay Hanlığı'nın yıkılması ile iç karışıklıklar başladı. Kurultay, Timur'u hükümdar, ilan etti (1370). Timur; Maveraünnehir, Harzem ve Horasan'ı ele geçirdi. İran’ın fethi tamamlandıktan sonra Anadolu'ya girdi. Ermenistan ve Gürcistan yağmalanarak Semerkant'a geri döndü. Ölümünden sonra taht kavgaları başladı. Özbekler, bölgeye hakim olarak, Moğol hakimiyetine son verdiler (1507).



Akkoyunlular : Oğuzların, Uçok kolundan idiler. Diyarbakır ve Musul yörelerini yurt olarak tuttular. Timur'un Anadolu seferinde Moğolların hizmetine girdiler. Bu hizmetlerine karşılık Diyarbakır emirliği verildi. Kara Yülük Osman Bey , diğer Türk boylarını etrafında toplayarak Akkoyunlu Devleti'ni kurdu. Uzun Hasan zamanında en parlak dönemini yaşadı. Otlukbeli Savaşı'nda Osmanlılara yenildi (1473). Ölümünden sonra taht kavgaları ve iç karışıklıklar başladı. Şah İsmail, Akkoyunlu Devleti'ni yıkarak Safevi Devleti'ni kurdu (1503).



Karakoyunlular : Oğuzların Üçok kolundandır. Erzincan ve Sivas dolaylarını yurt olarak tuttular. Bayram Hoca, Karakoyunlular Devleti'ni kurdu (1365). Kara Yusuf devrinde Akkoyunlu ve Moğol kuvvetleri yenilgiye uğratıldı. Ölümü ile karışıklıklar başladı Akkoyunlu hükümdarı, Karakoyunlular Devleti'ne son verdi (1470).

Etiketler: ders, türk islam devletleri, islam devletleri, tolunoğulları, memlüklüler, ıhşidiler, mısır, eyyübiler, Nasıl Yapılır Videoları,

TAMAMI

YORUMLAR

Ziyaretçi
ENTER ile yorumunuzu gönderebilirsiniz.